Yapay zekâ araçlarını kullanıp kullanmamak artık tartışma konusu değil; tartışma, kullanımın nasıl açıklanacağı üzerine. YÖK 2024’te Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber‘i yayımladı. Ardından birçok üniversite lisansüstü öğrencileri için kendi yönergelerini ve beyan formlarını çıkardı; bazı dergiler beyanı gönderim için zorunlu kılıyor. Kurum belgeleri beyanı ciddiye alıyor: örneğin Ankara Üniversitesi’nin 2026 tarihli yönergesine göre yapay zekâ kullanımının usulüne uygun beyan edilmemesi, öğrencinin disiplin, ceza ve tazminat sorumluluğuna yol açabilir.
Bu yazıda neyi beyan etmeniz gerektiğini, beyanın nereye yazılacağını ve doğrudan uyarlayabileceğiniz örnek metinleri bulacaksınız.
Temel ilke: yazar sorumludur, araç değil
Uluslararası çerçeve, COPE’un 2023 tarihli “Yazarlık ve Yapay Zekâ Araçları” tutumuna dayanıyor: yapay zekâ araçları yazar olamaz, çünkü eserin sorumluluğunu üstlenemez, onay veremez, sözleşme imzalayamaz. Metinde ne yazıyorsa, araçla üretilmiş olsa bile, sorumluluğu yazara aittir. Beyan bu sorumluluğun görünür hale getirilmesidir.
Neyi beyan etmelisiniz?
Kurumların ve yayıncıların çoğu benzer bir ayrım yapıyor:
Genellikle beyan gerektirmez:
- Kendi yazdığınız metinde yazım, noktalama ve dil bilgisi denetimi,
- İçeriği değiştirmeyen küçük anlatım düzeltmeleri.
Beyan edilmelidir:
- Metnin ya da bir bölümünün taslak olarak üretilmesi, yeniden yazılması, özetlenmesi,
- Çeviri,
- Literatür taraması, kaynak bulma ve sınıflandırma,
- Veri analizi, kodlama, istatistik,
- Şekil, grafik ya da görsel üretimi.
Kabul edilmez:
- Uydurma kaynak, alıntı ya da verinin esere girmesi (bu konuyu kaynakça doğrulama yazımızda ayrıntılı ele aldık),
- Araştırma verisinin ya da bulgu niteliğindeki görsellerin yapay zekâ ile üretilmesi,
- Yapay zekâ çıktısının beyansız olarak yazarın kendi çalışması gibi sunulması.
Kendi kurumunuzun ve hedef derginizin kuralı daha sıkı olabilir; her zaman önce onlara bakın.
Beyan nereye yazılır?
- Tezlerde: Enstitünüzün beyan formu varsa formu doldurun; ayrıca yöntem bölümünde ya da ön sözde kısa bir açıklama yapın.
- Makalelerde: Çoğu dergi, kaynakçadan önce ayrı bir başlık (“Yapay Zekâ Kullanım Beyanı” / “Declaration of Generative AI Use”) istiyor. Bazı dergiler bunu teşekkür bölümüne alıyor. Gönderim sisteminde ayrıca bir onay kutusu olabilir.
- Kitap bölümlerinde: Bölümün sonunda, kaynakçadan önce.
İyi bir beyanda bulunması gerekenler
- Araç ve sürüm: “ChatGPT” yerine aracın adı ve kullanım tarihindeki sürümü.
- Amaç: Dil düzeltmesi mi, çeviri mi, kod mu?
- Kapsam: Hangi bölümde, ne ölçüde?
- İnsan denetimi: Çıktının yazar tarafından kontrol edildiği ve sorumluluğun yazarda olduğu.
Örnek beyanlar
Yalnız dil düzeltmesi (İngilizce özet):
Yapay Zekâ Kullanım Beyanı: Bu çalışmanın İngilizce özetinin dil düzeltmesinde [araç adı ve sürümü] kullanılmıştır. Önerilen değişiklikler yazar tarafından gözden geçirilmiş olup çalışmanın içeriğinden tümüyle yazar sorumludur.
Çeviri desteği:
Yapay Zekâ Kullanım Beyanı: Çalışmada yer alan yabancı dildeki alıntıların ilk çevirisi [araç adı ve sürümü] ile yapılmış, çeviriler yazar tarafından özgün metinlerle karşılaştırılarak düzeltilmiştir.
Kodlama ve analiz:
Yapay Zekâ Kullanım Beyanı: Veri temizleme için kullanılan R kodunun bir bölümü [araç adı ve sürümü] yardımıyla yazılmıştır. Kodun doğruluğu yazar tarafından test verisiyle sınanmış; analiz kararlarının ve yorumların tamamı yazara aittir.
Hiç kullanılmadıysa (bazı formlar bunu da istiyor):
Bu çalışmanın hazırlanmasında üretken yapay zekâ araçlarından yararlanılmamıştır.
İngilizce dergiler için:
Declaration of generative AI use: During the preparation of this work the author used [tool name and version] to improve the language of the abstract. After using this tool, the author reviewed and edited the content as needed and takes full responsibility for the content of the publication.
Sık yapılan üç hata
- Fazla belirsiz beyan: “Yapay zekâdan yararlanılmıştır” demek, neyin yapıldığını söylemez.
- Araca atıf yapıp beyan etmemek: Kaynakçada araca atıf yapmak, beyanın yerini tutmaz.
- Taslağın tamamını araca yazdırıp “dil düzeltmesi” demek: Kapsamı küçük göstermek, en ciddi risk budur.
Ne bekleniyor?
YÖK Başkanı Erol Özvar, tez ve makalelerde yapay zekâ kullanımına dair kapsamlı bir mevzuat çalışması yürütüldüğünü açıkladı; bu yazının yayımlandığı tarihte bağlayıcı bir düzenleme henüz yürürlükte değil. Düzenleme yürürlüğe girene kadar en sağlam yol: kurumunuzun kılavuzuna uymak, şüphede kaldığınızda beyan etmek ve beyanı somut yazmak.
Kaynaklar
- YÖK, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber (2024)
- COPE, Authorship and AI tools (2023)
- Ankara Üniversitesinde Yürütülen Lisansüstü Çalışmalarda Üretken Yapay Zekâ Araçlarının Kullanımının Usul ve Esaslarına İlişkin Yönerge (2026)
- Gaziantep Üniversitesi, Lisansüstü Programlar Tez Çalışması Benzerlik Raporu ve Üretken Yapay Zekâ Kullanım Beyanı Uygulama Esasları (2026)
- İstanbul Aydın Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yapay Zekâ Kullanımına İlişkin Bilgilendirme
- T24, YÖK Başkanı duyurdu: Tez ve makalelerde yapay zekâ kullanımıyla ilgili mevzuat geliyor
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; esas olan enstitünüzün ve yayımlayacağınız derginin güncel kurallarıdır.