Sohbet tabanlı yapay zekâ araçlarına “bu konuda beş kaynak öner” dediğinizde, karşınıza kusursuz görünen bir liste çıkabilir: tanıdık yazar adları, makul dergi isimleri, hatta DOI numaraları. Sorun şu ki bu kaynakların bir kısmı hiç var olmayabilir. Bu olguya “halüsinasyon” deniyor: model, gerçek bilgiyi aktarmak yerine istatistiksel olarak makul görünen bir metin üretiyor.
Neden ciddi bir sorun?
Var olmayan bir kaynağa atıf yapmak, okuyucuya ve hakeme “bu iddianın dayanağı var” demektir. Dayanak yoksa iddia da havada kalır. Türkiye’de Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, araştırmada gerçekte var olmayan ya da değiştirilmiş verileri kullanmayı sahtecilik olarak sayıyor. YÖK’ün 2024 tarihli üretken yapay zekâ etik rehberi de yapay zekâ çıktılarının doğruluğundan kullanıcının sorumlu olduğunu vurguluyor. Var olmayan bir kaynağa dayanmak bu yüzden basit bir dikkatsizlik olarak görülmeyebilir; niyetiniz kötü olmasa bile sonuç bir etik inceleme olabilir.
Kısacası: araç uydurdu demek savunma değildir; kaynakçadaki her satırın sorumluluğu yazarındır.
Uydurma kaynağın tipik izleri
- Yazar adı gerçek, ama o yazarın böyle bir eseri yok.
- Dergi gerçek, ama belirtilen cilt ve sayfalarda başka bir makale var.
- DOI ya hiç çözülmüyor ya da başka bir yayına gidiyor.
- Başlık, sizin yazdığınız cümleyi neredeyse kelimesi kelimesine tekrar ediyor (“tam da aradığım makale” duygusu bir uyarıdır).
- Yayın yılı ile içerik uyumsuz (ör. 2015 tarihli bir makalede 2020 sonrası bir kavram).
Adım adım kaynakça doğrulama
1. DOI’yi çözün. Her DOI’yi doi.org üzerinden açın. Açılan sayfadaki başlık, yazar ve yıl, kaynakçanızdakiyle birebir aynı olmalı.
2. DOI yoksa Crossref’te arayın. search.crossref.org adresinde başlıkla arama yapın. Makale gerçekse büyük olasılıkla oradadır.
3. Kitapları kataloglarda doğrulayın. ISBN’yi ve künyeyi WorldCat’te, Milli Kütüphane kataloğunda ya da üniversite kütüphanenizin kataloğunda kontrol edin.
4. Türkçe kaynaklar için DergiPark ve TR Dizin. Türkçe makaleleri DergiPark’ta, tezleri YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde arayın.
5. Alıntıyı kaynağında görün. Doğrudan alıntı yaptığınız her cümleyi, özgün metnin kendisinde, sayfa numarasıyla birlikte bulun. Yalnız özetini okuduğunuz bir esere ayrıntılı atıf yapmayın.
6. Kaynakça yöneticisi kullanın. Zotero, Mendeley ya da benzeri bir araç, kaynakları doğrudan veri tabanlarından çektiği için uydurma künyelerin önünü keser. Zotero ayrıca kütüphanenizdeki geri çekilmiş makaleleri de işaretler; bu konuyu geri çekmeler yazımızda ele aldık.
Yapay zekâyı kaynak bulmak için güvenli kullanmak
Bu, yapay zekâyı literatür taramasında hiç kullanmayın demek değil. Güvenli bir akış şöyle olabilir:
- Aracı anahtar kavramları ve arama terimlerini belirlemek için kullanın.
- Asıl aramayı veri tabanlarında (Web of Science, Scopus, Google Scholar, DergiPark) yapın.
- Araç bir kaynak önerdiyse, onu veri tabanında bulmadan kaynakçaya almayın.
- Kullanımı yapay zekâ kullanım beyanınızda belirtin.
Teslimden önce 10 dakikalık kontrol
Kaynakçanızdan rastgele beş kaynak seçin ve yukarıdaki ilk iki adımı uygulayın. Bir tanesi bile tutmuyorsa, tüm listeyi tek tek kontrol etme zamanı gelmiştir. Bu on dakika, aylar sürebilecek bir etik süreçten çok daha ucuzdur.
Kaynaklar
- YÖK, Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber (2024)
- Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi (sahtecilik tanımı)
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; etik değerlendirme kurumunuzun ve ilgili etik kurulların yetkisindedir.