2023 yılında yayımlanan bir Nature haberi, o yıl geri çekilen araştırma makalesi sayısının 10.000’i aştığını ve bunun bir rekor olduğunu duyurdu. Haberde aktarıldığına göre bu geri çekmelerin büyük bölümü, tek bir yayıncının (Hindawi) dergilerinde ortaya çıkan sistematik manipülasyonlardan kaynaklanıyordu.
Peki bu, akademisyen olarak sizi nasıl ilgilendiriyor? İki yönden: kendi makalenizin başına gelebilir, ya da güvenip atıf yaptığınız bir makale geri çekilebilir.
Geri çekme neden olur?
Geri çekme (retraction), yayımlanmış bir makalenin bilimsel kayıttan “güvenilmez” olarak işaretlenmesidir. Makale silinmez; üzerine geri çekildiğini gösteren bir not düşülür. Başlıca nedenler:
- Dürüst hata: Analizde ya da verideki ciddi bir hatanın yazar tarafından fark edilmesi. Bu, bilimin kendini düzeltme biçimidir ve itibar kaybı sayılmamalıdır.
- İntihal ve mükerrer yayın.
- Veri ya da görsel uydurma, manipülasyon.
- Hakem süreci manipülasyonu: sahte hakem hesapları, düzmece değerlendirmeler.
- Kağıt fabrikaları (paper mills): Sipariş üzerine sahte makale üreten, yazarlık “koltuğu” satan organizasyonlar. Üretken yapay zekâ bu fabrikaların işini kolaylaştırıyor; araştırmacılar ve yayıncılar bunun sahte metin ve grafik üretimini hızlandırdığı konusunda uyarıyor.
Atıf yaptığınız makale geri çekilirse
Geri çekilmiş bir makaleye atıf yapmak kendi başına etik ihlal değildir; ama onu güvenilir bir kanıt gibi kullanmak çalışmanızı zayıflatır. Ne yapmalısınız?
- Gönderim öncesi kaynakçanızı tarayın. Retraction Watch veri tabanı 2023’ten beri Crossref üzerinden açık erişimde; Zotero gibi bazı kaynakça yöneticileri kütüphanenizdeki geri çekilmiş makaleleri otomatik olarak işaretliyor.
- Makale henüz yayımlanmadıysa atıfı kaldırın ya da cümleyi “… (geri çekilmiştir)” notuyla, eleştirel bir bağlamda kullanın.
- Makaleniz yayımlandıysa ve geri çekilen kaynak bulgularınızın temelindeyse dergi editörüne yazın; bir düzeltme notu gerekebilir.
- Geri çekmenin kendisine atıf yapmak (ör. bir yöntem tartışmasında) meşrudur; bunu açıkça belirtin.
Kendi makaleniz için
- Hata fark ettiğinizde önce siz editöre yazın. Yazarın kendi başlattığı düzeltme ya da geri çekme, bilim çevrelerinde dürüstlük işareti olarak görülür.
- Ham verilerinizi, analiz kodlarınızı ve görsellerin özgün dosyalarını saklayın. Bir soru geldiğinde elinizdeki kanıt, savunmanızın kendisidir.
- Size “hızlı yayın” ya da “yazar listesine eklenme” teklif eden aracılara karşı dikkatli olun; kağıt fabrikalarının müşterileri de geri çekmelerde adı geçenler arasındadır.
Doçentlik açısından
ÜAK, etik ihlal kararı verilen yayınların beyannamede kullanılamayacağını ve bunların özgeçmişte belirtilmesi gerektiğini kılavuzunda açıkça yazıyor. Geri çekilmiş bir makale, ihlal kararı olmasa bile, jüri gözünde soru işareti yaratır. Kaynakça temizliği bu yüzden yalnız bir yöntem meselesi değil, bir kariyer meselesidir.
Kaynaklar
- Van Noorden, R. (2023). More than 10,000 research papers were retracted in 2023 — a new record. Nature, 624, 479–481.
- Retraction Watch Database (Crossref üzerinden açık erişim)
- COPE, Retraction Guidelines
- ÜAK, Doçentlik Başvuru Kılavuzu 2026 Mart Dönemi (etik ihlal kapsamındaki yayınlar)
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Geri çekme süreçleri için COPE’un Retraction Guidelines belgesi temel başvuru kaynağıdır.