Yağmacı Dergi ve Yayınevini Nasıl Ayırt Edersiniz? 10 Uyarı İşareti

Her hafta e-posta kutunuza “derginizde yayın için davetlisiniz” diye başlayan iletiler düşüyorsa yalnız değilsiniz. Bu iletilerin bir kısmı gerçek dergilerden, ama önemli bir kısmı yazardan ücret alıp gerçek bir hakem değerlendirmesi yapmadan yayımlayan, yani yağmacı (predatory) yayıncılardan geliyor. Bedeli de yalnız para değil: böyle bir dergide çıkan makale doçentlikte puan getirmeyebilir, akademik itibarınıza da zarar verebilir.

Türkiye’de resmî çerçeve: YÖK’ün şaibeli dergi kararı

YÖK Genel Kurulu’nun 30 Aralık 2021 tarihli kararı doçentlik açısından belirleyicidir. ÜAK’ın aktardığı karara göre:

• Web of Science’ta Q1, Q2 ve Q3 sınıfındaki dergiler, ücret alsın almasın yağmacı sayılmaz.
• Q4 sınıfında olup editoryal ya da basım ücreti almayan dergiler yağmacı sayılmaz.
• Q4 sınıfında olup ücret alan dergiler, yalnız belirli koşulları sağlıyorsa yağmacı sayılmaz: bir bilim kurumunun, üniversitenin ya da yalnız alan mensuplarının üye olabildiği bir branş derneğinin yayın organı olmak, 2010’dan önce beri yayımlanıyor olmak ve abonelik usulüyle çalışmak.
• Bu koşullara uymayan Q4 dergiler yağmacı/şaibeli sayılır. Bu dergilerdeki makaleler özgeçmişe eklenir ama doçentlik beyannamesinde puan için kullanılamaz.

Not: Bu ölçüt yalnız Web of Science kapsamındaki dergiler için bir sınır çiziyor. Kapsam dışındaki bir derginin güvenilir olup olmadığını anlamak için aşağıdaki işaretlere bakmanız gerekir.

10 uyarı işareti

1. Davet e-postası aşırı övgü dolu ve alanınızla ilgisiz. Makalenizi “olağanüstü” bulan ama konusunu doğru yazamayan bir editör, sizi okumamıştır.
2. “72 saatte hakem değerlendirmesi” vaadi. Gerçek bir hakem süreci günler değil, haftalar sürer.
3. Ücret, kabulden önce ya da sürpriz biçimde isteniyor. Güvenilir açık erişim dergileri makale işlem ücretini (APC) önceden ve açıkça yayımlar.
4. Dizin iddiaları doğrulanamıyor. “Web of Science’ta taranıyoruz” diyen bir dergiyi Clarivate’in Master Journal List’inde, TR Dizin iddiasını ULAKBİM’in listesinde, açık erişim iddiasını DOAJ’da kendiniz arayın.
5. Sahte ya da uydurma etki değerleri. “Global Impact Factor” gibi adlarla satılan ölçütler, Clarivate’in Journal Impact Factor’u değildir.
6. Editör kurulu doğrulanamıyor. Kurul üyelerinin kurumlarının sitelerinde bu görevden söz edilmiyorsa ya da adları izinsiz kullanılıyorsa uzak durun.
7. Kapsam sınırsız. Aynı dergide tıp, işletme ve mühendislik makaleleri yan yana çıkıyorsa uzmanlaşmış bir hakem havuzu olması zordur.
8. Ücretli özel sayılar patlaması. Yılda yüzlerce özel sayı açan dergiler, misafir editörler üzerinden kalite denetimini gevşetebilir.
9. Geri çekme ve düzeltme politikası yok. Güvenilir dergiler, COPE ilkelerine bağlılığını ve geri çekme sürecini yazılı olarak açıklar.
10. Yayınevi adresi ve künyesi belirsiz. Fiziki adres, yayın geçmişi ve sorumlu kişi bilgisi olmayan yayıncıya emeğinizi teslim etmeyin.

Dizinler de temizlik yapıyor

Dizinler bu sorunun farkında. Açık erişim dergileri dizini DOAJ, 2014’te kabul ölçütlerini sıkılaştırdı ve listedeki dergilerden yeniden başvuru istedi. DOAJ’ın Aralık 2016 tarihli açıklamasına göre bu süreçte 1.450 dergi listeden çıkarıldı, yeniden başvurmayan 2.850 dergi de kaldırıldı. Bu bir güvence olduğu kadar bir uyarı da: bugün bir dizinde olan dergi yarın çıkarılabilir. ÜAK burada adayı koruyor: makalenin yayımlandığı tarihteki dizin durumu esas alınır, sonradan dizinden çıkarılma adayın aleyhine sayılmaz.

Kitaplar için de aynı soruları sorun

Yağmacı davranış yalnız dergilerde değil, kitap yayıncılığında da görülüyor: hakemsiz “bölüm kitapları”, ISBN’i olmayan ya da kütüphane kataloglarında hiç yer almayan baskılar. Kitap ve bölümlerin teşvikte ve doçentlikte nasıl sayıldığını ayrı bir yazıda anlattık.

Göndermeden önce son kontrol

Uluslararası bir girişim olan Think. Check. Submit. (thinkchecksubmit.org), gönderim öncesi için kısa bir kontrol listesi sunuyor: Dergiyi tanıyor musunuz? Yayıncıyı kolayca tanımlayabiliyor musunuz? Hakem süreci açık mı? Ücretler açık mı? Bu sorulara “evet” diyemiyorsanız, gönder düğmesine basmadan önce bir meslektaşınıza danışın.

Kaynaklar

• ÜAK, 2026 Mart Dönemi Sıkça Sorulan Sorular ve Cevapları, 20. ve 23. sorular (YÖK Genel Kurulu 30.12.2021 tarihli, 2021.18.643 sayılı karar)
• DOAJ Blog, Update on reapplications and new applications (23 Aralık 2016)
• Think. Check. Submit. (thinkchecksubmit.org)

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; doçentlikte esas olan ÜAK’ın ilgili dönem kılavuzu ve YÖK kararlarıdır.