Bir hakem davetini kabul ettiniz. Önünüzde 30 sayfalık bir taslak ve iki haftalık bir süre var. Aklınıza gelen ilk soru belki şu: “Bunu bir yapay zekâ aracına özetletsem, ilk taslağı ona yazdırsam ne olur?” Kısa yanıt: çoğu durumda yapmamalısınız. Uzun yanıtı aşağıda.
Asıl sorun: gizlilik
Hakem değerlendirmesine gönderilen taslak, yazarların yayımlanmamış, gizli emeğidir. Taslağı ya da bir bölümünü bir yapay zekâ aracına yüklediğinizde, bu metni üçüncü bir tarafla paylaşmış olursunuz. Aracın verileri nasıl sakladığı, eğitimde kullanıp kullanmadığı çoğu zaman sizin denetiminizde değildir.
Bu yüzden birçok kurum açık bir çizgi çekti. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH), 2023’te hakemlerin başvuruları değerlendirirken üretken yapay zekâ araçlarını kullanmasını yasakladı; gerekçe gizlilik ihlaliydi. Birçok yayıncı ve konferans da hakemlere benzer hatırlatmalar yapıyor.
İkinci sorun: değerlendirme hakemin kendisinden gelmeli
Editör sizi uzmanlığınız için davet etti. Hakem raporu, alanınızdaki bilgi ve yargınızın ürünü olmalı. Yapay zekâ araçları genel geçer, “her makaleye uyan” yorumlar üretmeye yatkındır; yöntemdeki ince bir sorunu, alana özgü bir eksikliği ya da literatürdeki gerçek bir boşluğu yakalayamayabilir. Üstelik var olmayan kaynaklar önerebilir.
Peki ne serbest olabilir?
Kurallar dergiden dergiye değişiyor; her zaman önce derginin hakem yönergesine bakın. Genel eğilim şöyle:
Genellikle sorun olmayan:
- Taslaktan bağımsız genel bilgi edinmek (ör. bir istatistik yönteminin varsayımlarını hatırlamak).
- Kendi yazdığınız raporun yalnız dilini düzeltmek, ama rapora taslaktan alıntı, veri ya da tanımlayıcı bilgi koymadan.
Kaçınılması gereken:
- Taslağın tamamını ya da bir bölümünü bir araca yüklemek.
- Raporu ya da kararı araca yazdırmak.
- Taslaktaki fikirleri, verileri araç üzerinden işlemek.
Editörler için
Hakem raporlarının yapay zekâ ile yazıldığından şüphelenen editörler de var; bu, “yapay zekâ ile makale yazan yazar, yapay zekâ ile rapor yazan hakem” diye özetlenen bir döngüye dönüşüyor. Çözüm yasaklardan çok açık kurallarda: dergiler hakem yönergelerinde yapay zekâ kullanımına dair net bir madde bulundurmalı, hakemden beyan istemeli ve şüpheli raporları ikinci bir hakemle dengelemeli.
Hakemler için üç cümlelik ilke
- Taslak bana emanettir, başka hiçbir yere gitmez.
- Değerlendirme benim uzmanlığımdır, araca devredilmez.
- Şüphem varsa editöre sorarım.
Kaynaklar
- NIH, NOT-OD-23-149 (Haziran 2023): The Use of Generative Artificial Intelligence Technologies is Prohibited for the NIH Peer Review Process
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Hakemlik yaptığınız derginin ve kurumun kuralları her zaman önceliklidir.