Açık erişimli bir kitap ya da makale yayımladığınızda, eserinizin altında küçük bir ibare görürsünüz: CC BY 4.0, CC BY-NC 4.0 gibi. Bu kısaltmalar, eserinizin başkaları tarafından nasıl kullanılabileceğini belirleyen lisanslardır. Uzun süre çoğu yazar için ayrıntı gibi görünen bu seçim, yapay zekâ çağında yeniden tartışılıyor.
Creative Commons lisansları kısaca
Creative Commons (CC) lisansları dört yapı taşından oluşur:
- BY (Atıf): Eseri kullanan herkes yazara atıf yapmak zorundadır. Bütün CC lisanslarında vardır.
- NC (Ticari olmayan): Eser ticari amaçla kullanılamaz.
- ND (Türetilemez): Eser değiştirilerek, uyarlanarak kullanılamaz.
- SA (Aynı lisansla paylaş): Eserden türetilen işler de aynı lisansla paylaşılmalıdır.
Bunlardan en yaygın iki seçenek:
| CC BY | CC BY-NC | |
|---|---|---|
| Okuma, indirme, paylaşma | Serbest | Serbest |
| Atıf zorunlu | Evet | Evet |
| Uyarlama, çeviri | Serbest | Ticari olmamak kaydıyla |
| Ticari kullanım | Serbest | Yasak |
CC BY, eseri en geniş biçimde dolaşıma sokar. Birçok fon kuruluşu ve açık bilim politikası bu lisansı tercih eder, çünkü bilginin önündeki engelleri en aza indirir. CC BY-NC, ticari kullanımı yazarın iznine bağlar.
Yapay zekâ tartışmayı neden alevlendirdi?
Büyük dil modelleri, büyük ölçüde internette erişilebilir metinlerle eğitiliyor. Açık erişimli bilimsel yayınlar bu metinlerin değerli bir parçası. Bu, iki farklı görüşü öne çıkarıyor:
- Bir görüş: Açık lisanslı bilimsel bilginin yapay zekâ sistemlerine girmesi iyidir; bu sistemler bilimsel literatürden yararlandıkça güvenilir, açık ve iyi künyelenmiş yayınların değeri artar. Bu görüşe göre açık veri, düzgün üst veri ve sağlam geri çekme süreçleri gibi güvenilirlik işaretleri her zamankinden önemli.
- Diğer görüş: Yazarlar emeklerinin ticari yapay zekâ ürünlerinde izinsiz ve karşılıksız kullanılmasından kaygılanıyor; bu kaygı, yayıncılık çevrelerinde CC BY’nin varsayılan lisans olarak kalıp kalmaması tartışmasını da beraberinde getiriyor.
Burada önemli bir ayrıntı: lisansların yapay zekâ eğitimine nasıl uygulanacağı, ülkeden ülkeye değişen hukuki bir tartışmadır ve henüz yerleşmiş değildir. NC ibaresi, her durumda yapay zekâ kullanımını engelleyen bir kalkan değildir.
Yazar olarak lisans seçerken sorulacak sorular
- Fon kuruluşumun ya da kurumumun bir şartı var mı? Bazı fonlar belirli bir lisansı zorunlu tutar.
- Eserimin çevrilmesini, ders materyallerinde kullanılmasını istiyor muyum? CC BY bunu en kolay hale getirir.
- Ticari kullanım benim için gerçek bir risk mi? Akademik bir monografide ticari yeniden kullanım nadirdir; ama görsel ağırlıklı ya da ders kitabı niteliğindeki eserlerde fark yaratabilir.
- Telif hakkı kimde kalıyor? Birçok açık erişim yayıncısında telif yazarda kalır ve yayıncıya yayım hakkı verilir; ama bu her yayıncıda böyle değildir. Sözleşmenizi bu gözle okuyun.
- Görseller ve alıntılar ne olacak? Eserinizdeki başkasına ait görseller, sizin seçtiğiniz lisansın kapsamına otomatik olarak girmez; bunların izinlerini ayrıca kontrol edin.
Kısa bir uyarı: lisans geri alınamaz
Creative Commons lisansları geri alınamaz. Eseri CC BY ile yayımladıktan sonra lisansı değiştirseniz bile, o zamana kadar CC BY ile edinilmiş kopyalar o lisansla kullanılmaya devam edebilir. Bu yüzden lisans kararı, yayın sözleşmesini imzalamadan önce verilmesi gereken bir karardır.
Sonuç
Açık erişim lisansı, eserinizin nereye kadar yolculuk edeceğini belirler. Yapay zekâ çağında bu yolculuğun yeni durakları var. Kararınızı vermeden önce yayıncınıza lisans seçeneklerini, telif hakkının kimde kalacağını ve yapay zekâ kullanımına dair politikasını sorun.
Örnek olarak: Özgür Yayınları’nda yayımlanan bütün kitaplar ve kitap bölümleri CC BY 4.0 lisansıyla açık erişimde sunulur: atıf yapıldığı sürece serbestçe paylaşılabilir ve kullanılabilir.
Kaynaklar
- Creative Commons, About CC Licenses (creativecommons.org/share-your-work/cclicenses)
- Creative Commons, Frequently Asked Questions: lisansların geri alınamazlığı (creativecommons.org/faq)
Bu yazı hukuki görüş değildir; lisans ve telif konularında sözleşmeniz ve gerektiğinde bir hukukçunun görüşü esastır.